تهران آنلاین تلاش ها برای کاهش آلودگی هوای تهران را بررسی کرد؛

همه طرح های نافرجام کاهش آلودگی هوا طی صد سال گذشته

آلودگی هوا معضلی حل نشده در تهران است که هر مسئولی وعده حل آن را داده اما با وجود صف طرح های عریض و طویل هرگز در اجرا خوب عمل نشده و حالا که گرد و غبار مهمان پایتخت است اهمیت این موضوع مشخص می شود اما چه طرح هایی برای حل آلودگی هوا تهران تا کنون نوشته شده است؟

تهران آنلاین- پورحسین: آلودگی هوای تهران، مشخصا یک چالش عمده محیط زیستی است و نقاط فشار اولیه شامل رشد جمعیت که منجر به پراکندگی مراکز شهری و افزایش تقاضا برای انرژی و توسعه زیربنایی می شود، افزایش تعداد وسایل نقلیه موتوری در خیابان ها، مصرف سوخت نامناسب و عدم وجود تجهیزات کنترل آلودگی در کارخانه های صنعتی با سوخت های فسیلی از جمله مواردی است که هوای تهران را به این روز انداخته است. براساس گزارشات وزارت بهداشت، آلودگی هوا سالیانه حدود 3700 نفر در شهر تهران قربانی می گیرد. همچنین میزان مرگ و میر ناشی از آلودگی هوا در کل کشور به سالیانه 12000 نفر می رسد که تقریباً هم رده با آمار مربوط به تلفات جاده ای در کشور است. براساس گزارش بانک جهانی، آلودگی هوا سالیانه 6/2 میلیارد دلار به شهروندان تهران خسارت وارد می کنند. البته گزارش دیگری وزارت بهداشت در سال 1398 منتشر کرد که در آن خسارت آلودگی هوا بر سلامتی شهروندان تهران را حدود 2200 میلیارد تومان تخمین زده است. براساس همین گزارش میزان خسارت آلودگی هوا در کل کشور سالیانه 19000 میلیارد تومان برآورد می شود. 

 اما سابقه طرح های ارائه شده برای کاهش آلودگی هوای تهران و کلان شهرها طی نیم قرن گذشته چه بوده است؟

 

نخستین تلاش ها برای مقابله با آلودگی هوا

نخستین پژوهش ها در خصوص آلودگی هوا در ایران از اوایل سال 1353 در دانشگاه تهران آغاز شد. در همین راستا طرحی برای جایگزینی CNG به عنوان سوخت پاک در حمل و نقل عمومی ارائه و مطالعات و برنامه هایی اساس و زیربنای خط مشی تهران برای مبارزه با آلودگی هوا شد.

تجربه ما در ایران، اهمیت برنامه ریزی بلند مدت برای کنترل آلودگی هوا و اثرات زیان بار کوته بینی و بی توجهی سیاسی به برنامه ریزی محیط زیست را ثابت می کند. همچنین بر اهمیت همکاری بین بخشی کارآمد و مکانیزم های مدیریت پروژه، نقش بسیج اجتماعی، جامعه مدنی و ضرورت لحاظ نقش محوری رسانه ها تاکید دارد. 

هر چند که در چند سال اخیر موضوع آلودگی هوا در مجلس بیشتر خبرساز شده اما تصویب قوانین درباره این موضوع حدود 50 سال قدمت دارد. سال ۵۴ بود که آیین‌نامه جلوگیری از آلودگی هوا در مجلس شورای ملی تصویب شد. معرفی انواع سوخت‌های مجاز و شرایط و ضوابط مصرف آن، استاندارد سازی کارخانجات و کارگاه ها، انتقال برخی از کارخانه‌ها به نقاط دیگر با مصوبه هیات وزیران،رعایت استانداردها توسط تولید کنندگان وسایل نقلیه موتوری، صدور گواهینامه استانداردهای آلودگی هوا برای وسایل نقلیه موتوری و جلوگیری از تردد وسایلی که این گواهینامه را ندارند از جمله بخش های این آئین نامه بود.

پس از انقلاب و در برنامه‌های دوم و سوم توسعه نیز دولت موظف شد، در طول این برنامه‌ها یعنی سال های ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۳، نسبت به کاهش میزان آلودگی هوای تهران، مشهد، تبریز، اراک، اهواز، شیراز و اصفهان در حد استاندارد سازمان بهداشت جهانی اقدام کند. با این حال به گفته مرکز پژوهش های مجلس، پس از این ۱۰ سال هیچگاه کیفیت هوای این شهرها در حد استانداردهای سازمان بهداشت جهانی نشد و بر آلودگی هوای این شهرها افزوده شده است.

 

آلودگی هوا پس از جنگ

پس از پایان جنگ تحمیلی علیه ایران و پس از انجام امور سازندگی بار دیگر موضوع آلودگی هوا در دستور کار مسئولین قرار گرفت و یک سال بعد از برنامه دوم توسعه و در سال ۱۳۷۴ نیز قانون جلوگیری از آلودگی هوا در مجلس تصویب شد. در این قانون بندهایی از قانون مصوب سال ۱۳۵۴ تکرار شده و همچنین احداث کارخانجات و کارگاه‌های جدید و توسعه و تغییر محل و یا خط تولید کارخانجات و کارگاه‌های موجود مستلزم رعایت ضوابط و‌معیارهای سازمان حفاظت محیط زیست بود.

آن چه که به وضوح مشخص بود این است که برخی از وظایف تعیین شده در این قانون برای دستگاه‌ ها، تعریف های کلی است و دقیقا مشخص نیست که آن ها باید چه اقداماتی را انجام دهند. از جمله در این قانون شهرداری ‌ها، نیروی انتظامی، وزارتخانه‌ها و سازمان‌های ذیربط موظفند نحوه تردد وسایل نقلیه موتوری و سیستم‌حمل و نقل شهری را به صورتی طراحی و سامان دهند که ضمن کاهش آلودگی هوا جوابگوی سفرهای روزانه شهری باشد.

در سال های بعد برای این قانون آئین نامه هایی نیز نوشته شد که از جمله آن ها آئین نامه مربوط به طرح ترافیک بود. سال ۱۳۷۹ نیز هیات دولت برنامه جامع کاهش آلودگی هوای تهران را تصویب کرد. یکی از این طرح‌ها اسقاط کردن خودروهای فرسوده بوده و در دولت های گذشته وام هایی نیز برای این موضوع پرداخت شد.

با این حال رئیس پلیس راهنمایی و رانندگی، در آخرین روزهای سال 94 اعلام کرده بود که همچنان یک میلیون و ۲۵۰ هزار خودروی فرسوده در کشور وجود دارد و نشان داد که حجم قابل توجهی خودرو وجود دارد که عمر آن ها بیش از 30 سال است.

درچند سال گذشته نیز دولت و مجلس طرح های جدیدی را درباره آلودگی هوا مطرح کرده اند. دولت ایران در سال ۱۳۹۳ لایحه جلوگیری از آلودگی هوا را به مجلس ارسال کرد که این لایحه در مجلس نهم تصویب نشد و در خرداد ماه سال ۱۳۹۵ و پس از روی کار آمدن مجلس دهم بار دیگر به مجلس ارسال شد. 40 نماینده در بهمن ماه با امضای نامه ای خواستار بررسی سریع تر این لایحه شدند و برخی از بندهای این لایحه در برنامه ششم توسعه نیز تکرار شده است. دراین لایحه علاوه بر موضوع آلودگی هوا در شهرهای بزرگ، بندهایی نیز برای جلوگیری از بحران ریزگردها پیش بینی شده است. از جمله براساس این قانون وزارت جهاد کشاورزی موظف است، براساس اعتبارات خود نسبت به بیابان زدایی در مناطق بحرانی و کانون ها و اکوسیستم های حساس، در حد اعتبارات مصوب اقدام کند. پدیده ای که خود می تواند همچون روزهای گذشته نفس تهران را به تنگ آورد اما عملا در خصوص کانون های آن در اطراف تهران هیچ اتفاقی رقم نخورده است.

 

قانون برای ریزگردها چه کرد؟

شهرداری ها دراین لایحه نیز موظف شده اند که با همکاری دولت، در یک برنامه ۱۰ ساله، کمربند سبز شهرهای تحت تاثیر گرد و غبار را سالانه به میزان حداقل یک متر افزایش دهند. مشخصا طوفان های گرد و غبار در بدتر شدن کیفیت هوا در شهرهای ایران طی دهه گذشته نقش بسزایی داشته اند.

کانون های این گرد و غبار کشورهای همسایه از جمله عربستان سعودی، عراق و مرزهای سوریه و اردن است. در حالی که مذاکرات و آماده سازی برای توافق منطقه ای و صندوق محیط زیست همچنان در حال انجام است، برخی از کشورهای منطقه همکاری نمی کنند و ناامنی اساسی در بسیاری از مناطق منجر به شکست برنامه صندوق منطقه ای شده است. هرچند عنوان می شود که سازمان حفاظت محیط زیست در سطح ملی، کمیته ویژه برای همکاری بین بخشی را ایجاد کرده و طرح اقدام ملی را توسعه داده است اما به نظر می رسد که  نقاط مهم گرد و غبار در جنوب، غرب و شرق همچنان در بدتر شدن وضعیت ریزگردهای معلق در آسمان مرکزی ایران تاثیرگذار هستند.

همچنین نمایندگان مجلس نیز طرح کاهش آلودگی هوای کشور را ارائه کردند که یکی از بخش های آن افزایش سهم حمل و نقل عمومی در شهرهای بزرگ است. این موضوع در قوانین قبلی از جمله آن ها لایحه حمل و نقل نیز بارها تکرار شده و براساس آن سهم حمل و نقل عمومی از سفرهای درون شهری باید ۷۵ درصد باشد. اتفاقی که تهران با آن فاصله زیادی دارد.

اکنون حدود 25 سال است که پروژه کاهش آلودگی هوا در تهران اجرا می شود. در سال 1377 مطالعات متعددی بر روی آلودگی هوا در تهران انجام و طرح جامع مبارزه با آلودگی هوا در این شهر آغاز شد. این طرح پس از تصویب توسط کابینه در سال 1378 و تخصیص منابع، در قالب هفت پروژه عظیم اجرا شد.

بر همین اساس مقرر شد که از سال 1378 تا 1384 تولید گازهای گلخانه ای توسط وسایل نقلیه تحت کنترل شدید درآمد و میزان انتشار آن به علت تغییرات در موتور، مبدل های کاتالیزوری و فیلترهای نصب شده 80 درصد کاهش یابد. در آن سال حذف سرب از بنزین مرحله به مرحله آغاز و در نهایت به طور کامل از سوخت مصرفی خارج شد. مراکز معاینه فنی خودرو تاسیس، اتوبوس ها با سوخت گاز طبیعی تولید شدند، حمل و نقل عمومی از جمله مترو و سیستم اتوبوسرانی گسترش یافت و کمپین های افزایش آگاهی در سراسر کشورمانند روز ملی هوای پاک آغاز به کار کرد و کمیته ای موقت به طور منظم با همه ذینفعان و اثرگزاران مهم برای نظارت بر برنامه دیدار می کرد.

 

تغییر دولت و مساله آلودگی هوا

 بعد از سال 1384 طرح با موانع بسیار جدی و تاخیری هشت ساله مواجه شد. درحالی که تهران سالانه با 2 تا 4 میلیون افزایش وسایل نقلیه جدید روبه رو بود و اگر چه موتور آن ها تنظیم شده بود اما باز هم به ترافیک و آلاینده ها افزوده می شد. طرح اسقاط خودروهای فرسوده نیز در سال 1381 آغاز شد اما اجرای آن به خاطر موانع اداری تا چند سال به تعویق افتاد.

از دلایل توقف و تاخیر در اجرای برنامه کاهش آلودگی هوا، تغییر اولویت های توسعه بود. بعد از انتخابات سال 1384، رییس جمهوری منتخب، اولویت های مختلف دیگری را برای کشور معرفی و تغییرات گسترده ای در مدیریت سازمان های اداری ایجاد کرد. 

کمیته همکاری بین بخشی به عنوان ناظر استراتژی مقابله با آلودگی هوا که تا سال 1384 بیش از 150 جلسه برگزار کرده بود، به حالت تعلیق درآمد و متاسفانه سبب کاهش اثربخشی کلی طرح شد. به این ترتیب 9 سال پس از آغاز به کار طرح کاهش آلودگی هوا بسیاری از پروژه ها به دلایل مختلف از جمله تغییر اولویت ها و سیاست های دولت عقب افتادند. 

در سال 1386، شورای سوم شهر تهران کمیته ای محیط زیستی را تاسیس و طرحی برای مبارزه با آلودگی هوا و بسیج منابع محلی برای این موضوع به تصویب رساند. طی این دوره در سطح مجلس و شورای شهر گزارش هایی تهیه و نسبت به عواقب طولانی مدت غفلت از مسائل محیط زیست هشدار داده شد.

در آن برهه زمانی کل هزینه آسیب به سلامت از آلودگی هوا در سال 1380 را 7 میلیارد دلار معادل 8.4 درصد از تولید ناخالص داخلی ایران برآورد شده بود و پیش بینی می شد که در سال 1398 در صورت نبود اقدامات موثر و کارآمد، این رقم به 9 میلیارد دلار برسد.

پس از روی کار آمدن دولت اعتدالیون، روندهای اصولی به تهیه پیش نویس لایحه و سپس تصویب در هیات دولت به عنوان برنامه ای برای مقابله با آلودگی هوا در سال 1393 انجامید. این برنامه به شکاف ها و جنبه های اجرا نشده مصوبات قبلی در این زمینه مربوط است. 

در همین راستا مسئولیت 16 دستگاه و نهاد دولتی مشخص و در کمیته ملی با ارجاع قوی و پیگیری طرح ها دنبال شد، جلسات منظمی نیز برگزار شد که از برنامه های اجرایی محلی و کمیته های هر شهر حمایت می کرد. بر اساس لایحه دولت، وزارت نفت به فرآیندهای ارتقای سطح پالایشگاه ها و محصولات مرتبط آن ها سرعت بخشید.

در سال 1393 بنزین با استاندارد یورو 4 و سوخت دیزل به تدریج در تمام کلان شهرها جایگزین سوخت بی کیفیت با ترکیبات آلاینده شد. این دستاورد، با وجود تحریم های ناعادلانه کنونی علیه کشور که مانع دسترسی به فن آوری های جدید و پاک می شوند، گام مهمی بود.

علاوه بر این در همان سال، صنعت خودروسازی استاندارد یورو 4 را پس از چند سال تاخیر اجرا کرد و با مشوق های دولت، بیش از 350 هزار خودرو مسافربری از رده خارج شد که به کاهش تولید شدید گازهای گلخانه ای انجامید.

جایگزینی گاز طبیعی به جای سوخت سنگین در نیروگاه ها و نظارت آن لاین دقیق در مجاورت کلان شهرها نیز اقدام مهم دیگری بود که این تلاش های فشرده و کار بین بخشی، تجزیه و تحلیل سالانه نتایج حاصل از ایستگاه های نظارت چندگانه در کلان شهرها سبب بهبود قابل توجه کیفیت هوا شد و ایستگاه های سنجش هوا در سال 1393 نشان دادند که تهران در طول یک سال 44 روز هوای پاک داشته است. اتفاقی که در سال های قبل تر کم تر شاهد وقوع آن بودیم. 

 

شکایت و شکایت کشی و دیگر هیچ

بودجه حمل و نقل عمومی به خصوص بودجه مترو، در سال های گذشته موضوع مناقشه شهرداری تهران و مجلس از یک سو و دولت ها در نقطه مقابل بوده است.

از جمله محمود احمدی نژاد، در دوره ریاست جمهوری خود قانون مصوب مجلس هشتم برای پرداخت دو میلیارد دلار از محل حساب ذخیره ارزی به مترو را اجرا نکرد و این موضوع یکی از دلایل شکایت مجلس از احمدی نژاد بود که هنوز به نتیجه نرسیده است. با این وجود دولت‌ها و شهرداری‌ها تاکنون گزارش کاملی از اجرای مصوبات مجلس درباره جلوگیری از آلودگی هوا ارائه نکرده‌اند. 

از سوی دیگر تعدد دستگاه های تصمیم گیر و اجرایی درباره آلودگی هوا در شهرهای بزرگ، باعث شده میزان دقیق اجرای مصوبات مجلس مشخص نباشد و براساس رسم مرسوم، معمولا وقتی چند دستگاه در یک موضوع مسئولیت مشترک داشته باشند، تقصیرات را به گردن یکدیگر می اندازند و عملا همچون موضع آلودگی هوا هیچ پیشرفتی حاصل نمی شود.

این امر به وضوح در گزارش مرکز پژوهش های مجلس نیز قابل مشاهده است که در آن عدم التزام دستگاه ها به قوانین، تعداد قوانین و مصوبات، عدم تخصیص اعتبارات ویژه اجرای برنامه ها و قوانین، افزایش جمعیت، افزایش واحدهای صنعتی و خدماتی بدون توجه به ظرفیت اکولوژیکی، عدم لحاظ اهداف توسعه پایدار در طرح ها، پروژه ها و برنامه های توسعه، عدم وجود مدیریت یکپارچه در موضوع آلودگی هوا را از جمله دلایل اجرا نشدن قوانین مجلس و افزایش آلودگی هوا دانسته است.

از سوی دیگر سازمان محیط زیست نیز درسال های گذشته درگیری های زیادی درباره موضوعاتی چون استاندارد خودروها، بنزین مصرفی درشهرهای بزرگ، توقف ساخت موتورسیکلت با شرکت های خودروساز و وزارتخانه های چون صنعت و معدن داشته است اما شرکت های خودروساز به دلیل گردش مالی بالا، ابزار بیشتری برای فشار به سازمان محیط زیست دارند و چه بسا این سازمان در برخی موارد به دلیل فشارها از استانداردهای مورد نظر خود عقب نشینی کرده است و حتی مسئولین صدور مجوز نیز در ماه های گذشته نیز به بخش های دیگر منتقل شده اند.

قانون هوای پاک روی هواست

 

.در ایران سابقه قانونگذاری در حوزه آلودگی هوا به سال 1354 می رسد. از آن تاریخ تا به الان بیش از 40 قانون و مصوبه در خصوص آلودگی هوا در مراجع مختلف تصویب شده اند. آخرین قانون جامع در حوزه آلودگی هوا قانون هوای پاک است که در سال 1396 در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. این قانون شامل 34 ماده و 29 تبصره و یک آیین نامه فنی است که مجموعه راهکارهای کاهش و کنترل آلودگی هوا را به تفکیک منابع شامل می شود. اثربخشی وجود این قانون بر بهبود کیفیت هوا در گرو اجرای آن بوده و هرچقدر در اجرای آن توفیقی حاصل شود به همان میزان می توان انتظار حل مسئله آلودگی هوا را داشت بر اساس ۳۴ ماده این قانون دستگاه‌های مختلف اجرایی در کشور ازجمله وزارت کشور، وزارت نفت، وزارت نیرو، نیروی انتظامی، شهرداری، صدا و سیما و.. را مکلف کرده است که هر یک به‌ تناسب وظایف خود، اقداماتی را برای کنترل آلودگی هوا در کشور اجرایی کنند اما پس از گذشت چند سال از ابلاغ این قانون، بسیاری از دستگاه‌ها اقدامی برای رفع آلودگی هوا انجام نداده‌اند و بر این اساس ایران با طوماری از قوانین و طرح های حل مشکلات آلودگی هوا مواجه است و با وجود هزینه کلان برای تحقیق و بررسی اما در مقام اجرا طی نیم قرن گذشته ضعیف عمل شده است و حالا با حضور جولان گردوغبار باید با جدیت بیشتری ابراز نگرانی کرد.

//انتهای پیام

Layer 1 ارسال نظر

Layer 1 آخرین اخبار

Layer 1 پربازدیدترین ها